Δόμηση Ταυτότητας

Η οικογένεια, το πρώτο περιβάλλον στο οποίο εισέρχεται το άτομο μετά τη γέννησή του αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού γιατί το άτομο παραμένει υπό την άμεση επίδρασή της για μακρό χρονικό διάστημα και μάλιστα στα πρώτα χρόνια της ζωής του, όπου ο ψυχισμός του είναι και πιο εύπλαστος.

Κατά την βρεφική ηλικία, που χαρακτηρίζεται ως περίοδος απόλυτης εξάρτησης, αλλά και κατά την παιδική ηλικία, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει:  ο χρόνος αλληλεπίδρασης γονέων και παιδιού (όχι η απλή παρουσία γονέα), η στάση των γονέων απέναντι στις πρώτες προσπάθειες του παιδιού για εξερεύνηση του περιβάλλοντος, οι ευκαιρίες που του παρέχουν για επιτεύγματα, η εμπιστοσύνη που δείχνουν στις ικανότητες του, η ικανοποίηση και ο ενθουσιασμός που δείχνουν για τα επιτεύγματά του.

Αν οι ανάγκες του παιδιού ικανοποιούνται πρόθυμα από τους ενηλίκους το παιδί θα σχηματίσει μια γενικευμένη στάση βασικής εμπιστοσύνης προς τους άλλους και αισιοδοξίας για το μέλλον. Στην αντίθετη περίπτωση το παιδί θα διαμορφώσει μια γενικευμένη στάση δυσπιστίας και ανασφάλειας (αναπτυξιακές κρίσεις: αυτονομία ή αμφιβολία και πρωτοβουλία ή ενοχή).

Σημασία των σχέσεων με συνομηλίκους κατά την παιδική ηλικία.

Οι σχέσεις με συνομηλίκους διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και την κοινωνικοποίηση του παιδιού. Το παιδί μέσα από τις σχέσεις με τους συνομηλίκους του, π.χ με την είσοδό του στο σχολείο, αναπτύσσει σαφή έννοια της ομάδας και του «ανήκειν». Με τον τρόπο αυτό μετριάζονται και αντισταθμίζονται τυχόν ιδιορρυθμίες και μονομέρειες στις επιδράσεις της οικογένειας. Το άτομο που δεν κατορθώνει να διαμορφώσει  θετικές σχέσεις με τους συνομηλίκους του, εισέρχεται στην ενήλικη ζωή συναισθηματικά και κοινωνικά ελλειμματικό.

Η εφηβική ηλικία

Η εφηβική ηλικία είναι η τελευταία φάση της ανάπτυξης, το τελευταίο στάδιο στην πορεία του ατόμου προς την ωριμότητα .

Καλύπτει τη χρονική περίοδο ανάμεσα στην παιδική και στην ώριμη ηλικία και αποτελεί τη φάση ζωής κατά την οποία πραγματοποιείται το πέρασμα του ατόμου από τον κόσμο του παιδιού, με την ανεμελιά και την εξάρτηση, στον κόσμο του ενηλίκου, με την υπευθυνότητα και την αυτοδιαχείριση.

Κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου της εφηβείας είναι η μεγάλη ένταση και αστάθεια της ψυχικής διάθεσης. Η συναισθηματική ζωή του εφήβου περιγράφεται γεμάτη μεταπτώσεις και ταλαντεύσεις ανάμεσα σε αντιφατικές και συγκρουόμενες διαθέσεις όπως: υπερδιέγερση και λήθαργος, πάθος και αδιαφορία, χαρά και κατήφεια, φιλία και εχθρότητα, ευφορία και μελαγχολία κλπ. Αυτά υποδηλώνουν ανασφάλεια, αβεβαιότητα και έντονη πάλη για την απόκτηση ταυτότητας.

Η τάση για ανεξαρτητοποίηση από τους ενηλίκους και για συμμόρφωση προς την ομάδα των συνομηλίκων φτάνει στην κορύφωση της. Η έντονη αυτή τάση του έφηβου για ανεξαρτητοποίηση, αυτονομία και αυτοδιαχείριση συχνά γίνεται αιτία προστριβών και πολλές φορές αιτία της διακοπής επικοινωνίας μεταξύ γονέων και παιδιών.

Παράλληλα η επιθυμία του εφήβου για κοινωνική αποδοχή οδηγεί στην συμμόρφωση και υποταγή του στην ομάδα των συνομηλίκων. Οι εφηβικές ομάδες αποτελούν ένα είδος κλειστής κοινωνίας με δικό τους κώδικα επικοινωνίας και με εξειδικευμένες μορφές συμπεριφοράς για τα μέλη τους. Ο έφηβος υιοθετεί αυτά τα πρότυπα συμπεριφοράς ακόμη και τις ιδιορρυθμίες και τις συμβατικότητες της ομάδας (ενδυμασία, αργκο γλώσσα).

Αναπτυξιακοί στόχοι εφήβου:

  • Αποδοχή της νέας του μορφής
  • Δημιουργία ώριμων συντροφικών σχέσεων και αποδοχή κοινωνικού ρόλου
  • Εξασφάλιση προοπτικής για οικονομική ανεξαρτησία με την εκλογή επαγγέλματος και τη      συστηματική προετοιμασία για την άσκηση του επαγγέλματος αυτού.
  • Συναισθηματική αυτονομία
  • Νέες διαπροσωπικές σχέσεις και με τα 2 φύλα
  • Απόκτηση δεξιοτήτων που είναι αναγκαίες για την ενεργό συμμετοχή του στην κοινωνική και πολιτική ζωή
  • Διαμόρφωση αξιολογικού συστήματος-φιλοσοφία ζωής
  • Να δώσει ικανοποιητική απάντηση σε ερωτήματα όπως: «ποιος είμαι», «από πού προέρχομαι», «που πηγαίνω»

Όλα τα παραπάνω συμβάλλουν στο να αποκτήσει και  ταυτότητα του «Εγώ», να διαμορφώσει μια ενιαία και σταθερή εικόνα για τον εαυτό του και για το ρόλο που θα διαδραματίσει στην κοινωνία.

Η λειτουργικότερη θετικότερη μορφή ταυτότητας είναι η κατακτημένη, η οποία προκύπτει στις περιπτώσεις που το άτομο κάνει τις επιλογές του, αφού προηγουμένως του έχει δοθεί η ευκαιρία να γνωρίσει και να πειραματιστεί με τις διάφορες εναλλακτικές λύσεις (ακόμα και αν διαφέρουν από τις επιλογές-παροτρύνσεις-προτάσεις-επιθυμίες των γονέων).

ΕΛΛΕΙΨΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

Η έλλειψη ταυτότητας αφήνει το άτομο έρμαιο των στιγμιαίων παρορμήσεων και επιλογών και είναι η αιτία για πολλές μορφές διαταραχών συμπεριφοράς που παρουσιάζονται τόσο σε εφήβους όσο και αργότερα στην ενήλικη ζωή. Η ταυτότητα, ανεξάρτητα από το πόσο θα αλλάξει με την πάροδο της ηλικίας, καθώς το άτομο αποκτά νέες εμπειρίες και γνωρίζει νέους ρόλους, πρέπει να πάρει κάποια μορφή από τα χρόνια της εφηβείας, έτσι ώστε να χρησιμοποιηθεί από το άτομο για να δώσει νόημα και κατεύθυνση στη ζωή του.

Μη λειτουργικές μορφές ταυτότητας είναι η δοτή ταυτότητα και η πρόωρα σχηματισμένη. Σε αυτήν την περίπτωση το άτομο κάνει επιλογές και δεσμεύεται σε σκοπούς και πεποιθήσεις που του έχουν υποδειχθεί ή επιβληθεί από άλλους.

Ψυχικό κόστος:  τα άτομα με δοτή ταυτότητα είναι αυταρχικά και στερεοτυπικά, θέτουν εξωπραγματικούς στόχους για τον εαυτό τους, βιώνουν σύγχυση όταν υπάρχει κάποια μορφή αμφισβήτησης για τα «πιστεύω» τους, είναι αγχώδη και ανασφαλή.